🍷 Alkohol a długość życia i ryzyko chorób – co naprawdę mówią badania?

Alkohol a długość życia i ryzyko chorób – co naprawdę mówią badania?

Przez dekady w debacie publicznej funkcjonowało przekonanie, że umiarkowane spożycie alkoholu – zwłaszcza czerwonego wina – może wykazywać działanie prozdrowotne, szczególnie w kontekście układu sercowo-naczyniowego. Jednak aktualny stan wiedzy naukowej jednoznacznie obala ten mit. Najnowsze analizy epidemiologiczne, badania obrazowe mózgu oraz metaanalizy wskazują, że nie istnieje bezpieczna dawka alkoholu, a każda ilość etanolu wiąże się z mierzalnym ryzykiem zdrowotnym.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) klasyfikuje alkohol jako toksyczną substancję psychoaktywną o potencjale uzależniającym, a Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zalicza go do grupy 1 czynników rakotwórczych, czyli tych, których działanie nowotworowe zostało jednoznacznie potwierdzone u ludzi.

Alkohol jako czynnik ryzyka chorób przewlekłych

Zgodnie z danymi WHO, spożywanie alkoholu ma związek przyczynowy z rozwojem ponad 200 jednostek chorobowych i urazów, w tym chorób wątroby, nowotworów, chorób układu krążenia oraz zaburzeń psychicznych. Co istotne, ryzyko to nie dotyczy wyłącznie osób nadużywających alkoholu – istotny wzrost ryzyka obserwuje się również przy niskim i umiarkowanym spożyciu.

Alkohol oddziałuje na organizm wielokierunkowo, zaburzając homeostazę metaboliczną, funkcjonowanie układu nerwowego oraz mechanizmy regeneracyjne.

Wpływ alkoholu na mózg i układ nerwowy

Etanol przenika przez barierę krew–mózg i bezpośrednio wpływa na neuroprzekaźnictwo, modulując aktywność m.in. GABA, glutaminianu, dopaminy i serotoniny. Krótkoterminowo może to prowadzić do subiektywnego poczucia relaksu, jednak długofalowo skutkuje zaburzeniem regulacji emocji, nastroju i funkcji poznawczych.

Badania neuroobrazowe wykazały, że nawet umiarkowane spożycie alkoholu wiąże się z redukcją objętości istoty szarej mózgu, obserwowaną już u osób w wieku średnim. Zmiany te korelują z pogorszeniem pamięci, koncentracji i zdolności wykonawczych oraz zwiększonym ryzykiem otępienia w starszym wieku.

Dodatkowo alkohol sprzyja rozwojowi zaburzeń lękowych i depresyjnych. Choć bywa stosowany jako strategia radzenia sobie ze stresem, w rzeczywistości nasila objawy psychiczne i prowadzi do błędnego koła emocjonalnego, w którym chwilowa ulga jest okupiona pogorszeniem samopoczucia w kolejnych dniach.

Wątroba i zaburzenia metaboliczne

Wątroba pełni kluczową rolę w metabolizmie alkoholu, jednak proces ten generuje toksyczne metabolity, w tym aldehyd octowy oraz reaktywne formy tlenu. Skutkiem jest uszkodzenie komórek wątrobowych, przewlekły stan zapalny oraz stres oksydacyjny.

Regularne spożycie alkoholu prowadzi do:

• alkoholowego stłuszczenia wątroby,
• alkoholowego zapalenia wątroby,
• zwłóknienia i marskości.

Alkohol pozostaje jedną z głównych przyczyn marskości wątroby na świecie.

Jednocześnie etanol zaburza metabolizm całego organizmu. Hamuje spalanie tłuszczów, sprzyja insulinooporności oraz zwiększa magazynowanie energii w postaci tkanki tłuszczowej. Ponadto upośledza wchłanianie witamin (szczególnie z grupy B) i składników mineralnych, prowadząc do niedożywienia jakościowego, nawet przy wysokiej podaży energii.

Alkohol a ryzyko nowotworów

Związek alkoholu z nowotworami jest jednym z najlepiej udokumentowanych w literaturze naukowej. Metabolit alkoholu – acetaldehyd – wykazuje działanie genotoksyczne, uszkadzając DNA i zaburzając procesy naprawcze komórek.

Alkohol zwiększa ryzyko wystąpienia co najmniej siedmiu typów nowotworów, w tym:

• jamy ustnej, gardła i przełyku,
• jelita grubego,
• wątroby,
• piersi u kobiet.

Nie istnieje dawka progowa, poniżej której ryzyko nowotworu nie występuje. Co istotne, znaczna część nowotworów alkoholozależnych dotyczy osób pijących niewielkie ilości alkoholu regularnie, np. jedną lampkę wina dziennie.

Kaloryczność alkoholu i wpływ na masę ciała

Alkohol dostarcza 7 kcal/g, co czyni go jednym z najbardziej energetycznych składników diety. Są to jednak tzw. puste kalorie, pozbawione wartości odżywczej.

W przeciwieństwie do węglowodanów czy tłuszczów, alkohol:

• nie może być magazynowany,
• jest spalany w pierwszej kolejności,
• blokuje utlenianie tłuszczów i węglowodanów.

Efektem jest łatwiejsze odkładanie tkanki tłuszczowej, zwłaszcza trzewnej. Alkohol dodatkowo zwiększa apetyt i obniża kontrolę nad ilością spożywanego jedzenia, co sprzyja nadwadze i otyłości.

Sen, regeneracja i zdrowie psychiczne

Alkohol zaburza architekturę snu, skracając fazę REM i zwiększając fragmentację snu. Choć może skracać czas zasypiania, pogarsza jakość regeneracji, co przekłada się na zmęczenie, gorszą koncentrację i obniżony nastrój w ciągu dnia.

Ponadto alkohol hamuje syntezę białek mięśniowych po wysiłku fizycznym, opóźniając regenerację i ograniczając adaptację treningową. Długofalowo wpływa również negatywnie na odporność i procesy naprawcze organizmu.

Długoterminowe skutki nawet niewielkich ilości alkoholu

Nowoczesne badania genetyczne i długoterminowe analizy populacyjne nie potwierdzają żadnych korzyści zdrowotnych wynikających z umiarkowanego picia alkoholu. Wręcz przeciwnie – wykazano, że każdy wzrost spożycia alkoholu skraca oczekiwaną długość życia, zwiększając ryzyko nowotworów, chorób sercowo-naczyniowych i neurodegeneracyjnych.

W odpowiedzi na te dane wiele krajów aktualizuje swoje zalecenia, coraz wyraźniej wskazując, że najbezpieczniejszym wyborem dla zdrowia jest całkowita abstynencja.

Alkohol nie jest substancją obojętną biologicznie. Nawet niewielkie, regularne ilości wpływają negatywnie na funkcjonowanie mózgu, metabolizm, wątrobę, sen oraz zdrowie psychiczne, a także zwiększają ryzyko nowotworów i skracają długość życia.

Z perspektywy medycyny stylu życia i profilaktyki chorób przewlekłych rezygnacja z alkoholu jest jedną z najbardziej efektywnych interwencji zdrowotnych, przynoszącą wielowymiarowe korzyści w stosunkowo krótkim czasie.

Bibliografia:

World Health Organization. (2023). No level of alcohol consumption is safe for our health. WHO Regional Office for Europe.

World Health Organization. (2024). Alcohol: Fact sheet. https://www.who.int

International Agency for Research on Cancer. (2012). Alcohol consumption and ethyl carbamate. IARC Monographs, Vol. 96.

Immonen, S., et al. (2020). Moderate alcohol use is associated with decreased brain volume in early middle age. Scientific Reports, 10, 13998. https://doi.org/10.1038/s41598-020-70965-7

Jiesisibieke, Z. L., & Schooling, C. M. (2024). Impact of alcohol consumption on lifespan: A Mendelian randomization study in Europeans. Scientific Reports, 14, 25321.

Rehm, J., et al. (2023). Alcohol-related liver disease: A global perspective. Annals of Hepatology, 28(Suppl. 1).

Parr, E. B., et al. (2014). Alcohol ingestion impairs post-exercise muscle protein synthesis. PLOS ONE, 9(2), e88384.

Lieber, C. S. (2003). Relationships between nutrition, alcohol use, and liver disease. Alcohol Research & Health, 27(3), 220–231.

Harvard Health Publishing. (2015). Should alcoholic drinks come with calorie labels?

Health Service Executive. (2025). Benefits of cutting down or giving up alcohol. HSE Ireland.